Ethiek als trouw aan samenhang - relationele ethiek

Mijn broer schreef een reeks essays onder de titel Orde, samenhang en verantwoordelijkheid, met als verdieping Waarom ethiek mogelijk is zonder geloof. In deze teksten werkt hij een visie op ethiek uit die mij raakte, omdat zij onverwacht dicht uitkomt bij het contextuele gedachtegoed en de relationele ethiek van Ivan Boszormenyi-Nagy (=Nagy). M’n broer schrijft in die essays o.a. het volgende. 

Orde
Orde duidt volgens hem ‘op een dragende samenhang waarin leven mogelijk is’. “Zij is geen schema dat over de werkelijkheid wordt gelegd, maar een samenhang die haar van binnenuit draagt.” “De mens staat niet boven de werkelijkheid als haar ontwerper, maar binnen haar als inwoner.” Onze vrijheid als mens ‘bestaat niet in het loslaten van orde, maar in het leren leven in overeenstemming ermee’. De werkelijkheid bezit een orde. Orde is geen menselijke constructie, ‘maar een gegeven samenhang waarin het leven kan gedijen’.

Samenhang
“In oudere culturen was samenhang geen abstract begrip, maar een geleefde realiteit. Mens, lichaam, natuur, tijd en bestemming vormden geen losse domeinen, maar lagen in elkaars verlengde. Zingeving was geen aparte vraag, maar ingebed in het leven zelf.” “Het verlies van samenhang is (…) een aantasting van het mens-zijn zelf. “Samenhang biedt geen eenvoudige antwoorden, maar draagkracht. Zij verbindt handelen met bestemming, heden met toekomst, kennis met verantwoordelijkheid.”

Ethiek als consequentie
“Wanneer orde wordt verstaan als levende samenhang, krijgt ook ethiek een andere plaats. Zij verschijnt niet als extern normenkader, maar als consequentie van hoe de werkelijkheid functioneert.” Ethiek als antwoord op de werkelijkheid zelf. “Waar samenhang wordt gerespecteerd, blijkt handelen levensbevorderend. Waar zij structureel wordt genegeerd, ontstaan onvermijdelijk schade en verval.” Goed handelen betekent: ‘handelen dat samenhang bewaart of herstelt’. “Kwaad handelen is niet primair overtreding, maar onttrekking aan samenhang (…).”

Verantwoordelijkheid
“Deze benadering bevrijdt ethiek van moralisme zonder haar te relativeren. Zij vraagt geen morele superioriteit, maar verantwoordelijkheid: de bereidheid om te kijken naar gevolgen op meerdere niveaus, over langere tijd, in bredere verbanden.” 

Relationele gedachtegoed (Nagy)
Precies hier raakt dit denken aan het contextuele gedachtegoed van Nagy. Hij verstaat onder ‘context’ de dynamische en ethische verbondenheid tussen mensen, over generaties heen. Relaties ontlenen hun betekenis niet aan afspraken of cultuur, maar aan het feit van het zijn zelf. Die zijnsorde gaat vooraf aan moraal en regels: ieder mens weet zich op een of andere wijze verbonden met zijn ouders en naasten, nog vóórdat dit benoemd of uitgelegd wordt. 

Wanneer Nagy over ethiek spreekt, bedoelt hij dan ook geen normerend systeem. Het gaat hem om een universele ethische dimensie die zichtbaar wordt in de rechtvaardigheid van relaties: in de samenhang van geven en ontvangen, rechten en verplichtingen. 

Slot
Ik vind het mooi hoe de ethiek als trouw aan samenhang die mijn broer beschrijft, uitkomt bij de relationele ethiek van Nagy. In beide visies is ethiek geen menselijk bedenksel, maar een antwoordhouding op een reeds bestaande samenhang. Geen moraal van bovenaf, maar resonantie met wat al geldt. Ethiek is dan geen systeem van regels, maar een manier van trouw blijven aan de ordening waarin wij altijd al staan.