De vijf dimensies van Nagy

In mijn vorige blog schreef ik dat Ivan Boszormenyi-Nagy (=Nagy) vijf dimensies van de relationele werkelijkheid onderscheidde. De eerste vier dimensies zijn de volgende: 

1. Feitelijke dimensie (biologische en sociale feiten)
   – geboorte, ziekte, overlijden, gebeurtenissen
2. Psychologische dimensie
   – gevoelens, behoeften, motieven, trauma
3. Interactionele dimensie
   – communicatie en gedrag tussen mensen
4. Relationeel-ethische dimensie
   – rechtvaardigheid in relaties
   – balans tussen geven en ontvangen

Dimensies of ordeningsniveaus
Deze vier dimensies beschrijven verschillende ordeningslagen of -niveaus van menselijke relaties. De laag van de werkelijkheid waarop iets georganiseerd of betekenisvol is. Het gaat hier over op welk niveau of laag iets “plaatsvindt” of verklaard moet worden. 

Denk hierbij als metafoor aan een gebouw met verdiepingen. Het gebouw staat voor ‘de relationele werkelijkheid’. Elke verdieping is een ordeningsniveau: begane grond – feiten, eerste verdieping – psychologie, tweede verdieping – interacties, vierde verdieping – relationele ethiek. Wat er op één verdieping gebeurt heeft invloed op de andere, maar het blijft een andere verdieping. 

Belang onderscheid
Dit onderscheid in dimensies of ordeningsniveaus is belangrijk omdat het ons beschermt tegen een simpele verklaring van de complexe werkelijkheid. Zo is de mens tegelijk een innerlijk systeem (2^e dimensie) én een relationeel wezen (4^e dimensie). Beide niveaus verdienen aandacht. Wanneer je dit onderscheid ziet, kun je een belangrijke vraag stellen: Op welk niveau ligt de kern van dit probleem? Bijvoorbeeld:

• innerlijk conflict → intrapsychisch niveau
• onrecht in relaties → relationeel niveau
• trauma → psychologisch niveau
• zingeving → existentieel niveau

Dit voorkomt dat alles op één manier wordt verklaard. 

Niveauverwarring
Er is sprake van ‘niveauverwarring’ als een verschijnsel gereduceerd wordt tot één verklaringslaag of ordeningsniveau. Wanneer een relationeel probleem volledig intrapsychisch (2^e dimensie) wordt verklaard, terwijl er ook een relationeel ethische kant (4^e dimensie) aan zit (of andersom). Of wanneer het verschijnsel op het verkeerde niveau wordt verklaard.

Nagy
De vierde dimensie (relationele ethiek) is door Nagy ontwikkeld en beschreven. Maar hij merkte in zijn klinische werk dat er nog iets onder die vierde dimensie lag: hij introduceerde de vijfde dimensie, de ontische dimensie. "Ontisch" betekent hier: het feit dat de mens alleen kan bestaan in relatie met de ander. Dat betekent niet dat relaties belangrijk zijn (dat zijn ze ook), maar dat relaties ons bestaan mogelijk maken. De eerste vier dimensies beschrijven wat er gebeurt in relaties. De ontische dimensie beschrijft waarom relaties überhaupt bestaan. Het is dus een fundamenteler niveau van ordening. 

Belang ontische dimensie
De ontische dimensie zegt: de mens is relationeel van aard. Dit inzicht is belangrijk, omdat als relationaliteit ontisch is dat betekent dat (relationele) verantwoordelijkheid geen sociale afspraak is, loyaliteit geen morele regel en geven en ontvangen geen psychologische voorkeur. Nee, ze horen bij de structuur van het menselijk bestaan. Relationele afhankelijkheid is een fundamenteel kenmerk van het Zelf. De werkelijkheid is relationeel geordend. Als wij tegen deze orde in handelen, ontstaat er (volgens Nagy) destructief recht. Een vorm van balansverstoring in relaties.