Psychosociaal perspectief op de Bijbel

Ik gaf in mijn vorige blog woorden aan het vijfde gebod met taal vanuit het contextuele gedachtegoed (Nagy). Dat vind ik heel verhelderend. Twee korte zinnetjes uit de Bijbel krijgen voor mij zo kleur en verdieping. Waarom werkt dat zo bij mij? En: kan je eigenlijk wel met een psychosociaal perspectief woorden geven aan een Bijbels gebod? 

Psychosociaal perspectief op de Bijbel
Is het terecht dat ik met contextuele woorden (Nagy) een verklaring of verdieping gaf aan het (Bijbelse) vijfde gebod? Enerzijds is de Bijbel geen psychologieboek, maar anderzijds heeft de Bijbel wel een boodschap ook voor de relationele werkelijkheid. Hoe hier mee om te gaan? 

Allereerst is het belangrijk om beide perspectieven zorgvuldig te onderscheiden. Er is één werkelijkheid die met verschillende ‘brillen’ op bekeken kan worden. Nagy kan niet de goddelijke oorsprong of het religieuze gezag van het gebod verklaren. Hij kan wel zichtbaar maken welke relationele werkelijkheid door het gebod wordt geraakt. Het Bijbelse perspectief heeft betrekking op een theologisch en religieus niveau. Het contextuele perspectief van Nagy betreft een psychosociaal en relationeel-ethisch niveau. Theologie ziet de werkelijkheid in het licht van God, schepping, verbond, gebod e.d. Nagy ziet haar vanuit feiten, psychologie, transacties, loyaliteit en relationele rechtvaardigheid. Die twee perspectieven vallen niet samen. Ze kunnen elkaar wel verhelderen. 

Ook moet niveauverwarring voorkomen worden. Dit doet zich voor als de Bijbelse betekenis van het vijfde gebod gereduceerd wordt tot een psychosociale theorie. Het religieuze gebod verliest dan zijn eigen bron, taal en reikwijdte. Het gebod kan niet als psychologisch model worden gebruikt alsof het rechtstreeks voorschrijft hoe ieder gezinsconflict moet worden behandeld. De Bijbeltekst is geen therapeutisch protocol. Ook ontstaat niveauverwarring wanneer je Nagy theologische uitspraken laat bewijzen. Een relationele theorie kan een theologische claim niet bewijzen. 

Het contextuele gedachtegoed helpt om de betekenis van het vijfde gebod te verhelderen. Nagy biedt begrippen waardoor bepaalde menselijke en relationele dimensies van het gebod scherper zichtbaar worden. Hij helpt bijvoorbeeld begrijpen waarom het eren van ouders niet zomaar een willekeurig voorschrift is. Hij verklaart dus niet waarom God dit gebiedt, maar hij kan wel helpen verstaan waarom dit gebod diep aansluit bij de menselijke relationele werkelijkheid. 

Er zijn twee tegenovergestelde risico’s. Het eerste is psychologische reductie: het Bijbelse gebod wordt volledig teruggebracht tot relationele processen. Het tweede is religieuze verabsolutering: het gebod wordt zo uitsluitend vanuit openbaring, gezag en gehoorzaamheid gelezen dat de concrete menselijke, relationele en soms beschadigde werkelijkheid uit beeld verdwijnt. 

Conclusie: Exodus 20 : 12 (vijfde gebod) spreekt vanuit openbaring en gebod; Nagy spreekt vanuit relationele werkelijkheid en rechtvaardigheid. Waar beide zorgvuldig onderscheiden worden, ontstaat geen niveauverwarring maar wederzijdse verheldering. Het is zeker acceptabel om met psychosociale woorden taal te geven aan het Bijbelse vijfde gebod. 

Kleur en verdieping
Hiervoor is al genoemd waarom op deze manier woorden geven aan het vijfde gebod verhelderend kan werken. Puntsgewijs noem ik nog een aantal aspecten op: 

• Het Bijbelse gebod is verwoord in een compacte formulering. Twee korte zinnetjes. Nagy ontvouwt wat daarin relationeel allemaal kan meespelen (zie mijn vorige blog). Daardoor blijft ‘eerbied’ niet een abstract religieus woord. Het krijgt inhoud, schakeringen en grenzen. Het krijgt kleur.
• Een abstract gebod kan op afstand blijven. Nagy maakt het persoonlijker, omdat zijn begrippen vragen oproepen zoals: Wat heb ik van mijn ouders ontvangen? Wat wil ik doorgeven. Welke (roulerende) rekening wil ik niet doorschuiven?
• Zonder verdere uitleg kan het gebod moralistisch klinken. Nagy helpt mij omdat hij het gebod niet afschaft, maar het juist zuiverder maakt. Hij laat zien dat eerbied niet in strijd hoeft te zijn met relationele rechtvaardigheid.
• Nagy helpt mij te beseffen dat het gebod niet willekeurig is (uit de lucht is komen vallen), maar blijkt aan te sluiten bij een dieper patroon van het menselijk bestaan (ontische dimensie). Het gebod komt niet alleen van buitenaf als opdracht. Het resoneert ook met een orde die ik in het leven zelf herkent.
• In de werkelijkheid is een gedragen orde aanwezig en de mens staat daar niet buiten. In Exodus hoor ik de religieuze formulering van die orde. Bij Nagy zie ik hoe die orde in menselijke relaties werkt. Deze twee perspectieven spreken niet dezelfde taal, maar ze raken wel aan dezelfde diepe werkelijkheid.
• Nagy werkt bij mij niet als vervanging van de Bijbel, maar als een soort relationele lens (of bril). Door die lens zie ik meer detail in wat het gebod menselijk gezien omvat. Hetzelfde landschap wordt niet vervangen; het wordt scherper zichtbaar.
• Exodus zegt: Dit is de weg van het leven. Nagy helpt zichtbaar maken: Zo ziet die weg eruit in de complexe werkelijkheid van menselijke relaties. Op die manier vormt Nagy als het ware als een brug tussen gebod en ervaring.