Wel keuzevrijheid – geen onbegrensde keuzeruimte

Ik schreef ooit een aantal blogs over de zeven eigenschappen van effectief leiderschap (of voor succes in je leven) van Stephen Covey. Eén van die blogs ging over de eerste eigenschap Wees proactief. Bij die eigenschap stelt Covey de vraag of de stimulus-responstheorie juist is. 

Keuzevrijheid
Hij komt bij het vinden van een antwoord op deze vraag uit bij Viktor Frankl. Frankl ontdekte “een fundamenteel principe van de menselijke natuur: tussen stimulus en respons ligt de menselijke vrijheid om te kiezen”. “Onze keuzevrijheid is onze grootste kracht.” “Hij (AG: Frankl) ontwikkelde hiermee de belangrijkste effectieve eigenschap voor elke situatie: proactiviteit.” “Proactiviteit is meer dan initiatieven nemen. Het betekent dat je verantwoordelijk bent voor je eigen leven. Ons gedrag is afhankelijk van onze beslissingen (AG: of keuzes), niet van onze omstandigheden.” 

Geen determinisme
Er is dus sprake van keuzevrijheid tussen stimulus (implus, aansporing, actie) en respons (reactie). Dit is een nuttig correctie en belangrijke verbetering op het behavioristische model die zegt: een stimulus (S) leidt tot een respons (R): (S -> R). De impliciete gedachte is dan dat je, als je de stimulus (omstandigheden) kent, de respons kunt verklaren of zelfs voorspellen. De correctie van Covey (en Frankl) is: nee, er komt een mens tussen stimulus en respons en die mens kan kiezen (S -> keuze -> R). Een mens is niet gedetermineerd (=vooraf bepaald of volledig gestuurd door oorzaken van buitenaf). 

Geen autonome vrije wil
Maar, is hier alles mee gezegd? Is die keuzevrijheid ‘onbeperkt’ of onbegrensd? Is, zoals Covey hierboven stelt, ons gedrag (alleen) afhankelijk van onze beslissingen en niet van onze omstandigheden? Met andere woorden: kennen we een autonome vrije wil en bepalen we ongeacht wat er gebeurt en de omstandigheden op ieder moment frank en vrij hoe te reageren? Nee, ons gedrag is en wordt mede bepaald door de omstandigheden. Een kind dat destructief geparentificeerd is geraakt, een volwassene die vanuit angst reageert, iemand die voortdurend onder relationele druk staat: hun gedragsmogelijkheden zijn daadwerkelijk gevormd en soms ernstig beperkt door wat hun is overkomen. 

Keuzevrijheid is begrensd
Keuzevrijheid is zoals elke vorm van vrijheid begrensd. Begrenst door je DNA, je geschiedenis, je gezin van herkomst, je actuele relatie(s), je lichaam en zenuwstelsel, je maatschappelijke omstandigheden, etc. Er is en blijft wel een principiële mogelijkheid (keuze) om je tot die invloeden te verhouden en anders te handelen al kan die feitelijke keuzevrijheid soms heel klein zijn. Je zou kunnen zeggen: vrijheid is principieel en keuzeruimte is gradueel. 

Keuzevrijheid en relaties
Nagy brengt daarbij nog een ander belangrijk aandachtspunt in. De keuzeruimte is namelijk niet alleen een individuele psychologische eigenschap. Zij wordt in relaties gevormd. Neem opnieuw iemand die als kind sterk (destructief) geparentificeerd is. Het kind is nu volwassen en zijn moeder vraagt: “Kun je zondag komen? Ik voel me zo alleen.” In abstracte zin zijn er allerlei antwoorden mogelijk: ja; nee; misschien; later; ik kom een uur; ik bel je vanavond. Maar relationeel kunnen sommige antwoorden voor deze persoon als onmogelijk voelen. Deze volwassene heeft feitelijk de keuze uit zes mogelijke antwoorden, maar existentieel ervaart hij er maar één: ja.

Keuzeruimte kan groeien!
Dat brengt mij bij een ander interessant punt. Door te groeien in zelfafbakening en zelfvalidatie (Nagy) worden die zes antwoorden (uit het voorbeeld van hiervoor) niet meer beperkt tot één, maar zijn twee, drie of zelfs alle zes de antwoorden een reële keuzeoptie geworden! Je keuzeruimte kan dus veranderen en groeien. Die ruimte is geen vaststaand gegeven, je kunt er mee aan het werk. Nagy zegt niet: je relationele ontwikkelingsgeschiedenis heeft dit (je keuzeruimte op een bepaald moment) veroorzaakt, meer zit er niet in. Nee, je bent en blijft verantwoordelijk voor je handelen. Er is begrip voor je ontwikkelingsgeschiedenis en daarvoor verdien je erkenning te krijgen. Daarnaast ben je verantwoordelijk voor je keuzeruimte en de mogelijkheid om deze te vergroten.  

Samenvattend
De mens bezit fundamentele vrijheid, maar geen onbeperkte keuzevrijheid. Zijn feitelijke keuzeruimte wordt gevormd en begrensd door zijn biologische, psychische, relationele en maatschappelijke werkelijkheid — en kan zich gedurende zijn leven vergroten of verkleinen. Menselijke vrijheid bestaat niet buiten onze geschiedenis en relaties, maar in het groeiende vermogen ons bewust en verantwoordelijk tot die geschiedenis en relaties te verhouden.