Over het woord ‘orde’ (3)

Ik schreef eerder een aantal blogs over ‘orde’ en rondde dat af met de blog ‘orde en geloof’. Later, na het schrijven van deze blogs had ik een dialoog met een AI chatbot over het woord ‘orde’ en in die dialoog ontstond een mooi overzicht van de ontwikkeling in mijn denken over ‘orde’. Ik laat je die ‘reis’ in deze blog zien. 

Maar eerst de vraag: Waarom toch mijn belangstelling voor het begrip ‘orde? Waarom is het gaandeweg mijn ontdekkingsreis zo’n fundamenteel begrip voor mij geworden? Nu, terugkijkend op die zoektocht besef ik dat ‘orde’ voor mij een verbindend begrip is geworden tussen allerlei perspectieven of disciplines. 

Nederlandse betekenis
Het Nederlandse woord orde betekent oorspronkelijk: een wijze waarop iets geordend, samenhangend of op elkaar afgestemd is. De kern is dan: orde is een samenhang waardoor een veelheid een betekenisvol geheel vormt. 

Fysische orde
Hier betekent orde: een stabiel patroon van onderlinge relaties. Zo heeft ons zonnestel een orde. Watermoleculen vormen een orde. Het gaat hier om de structuur, hoe ons zonnestelsel of water vorm, gestructureerd is gegeven. 

Biologische orde
Een levend systeem of organisme is niet alleen geordend, maar houdt zichzelf ook geordend. Biologische orde is een dynamische (dus niet een statische) samenhang. Niet een stilstaande structuur maar een voortdurende ordening. Hier komen begrippen als regulatie, feedback, herstel en ontwikkeling om de hoek kijken. 

Systemische orde
Vooral het boek Denken in systemen van Donella Meadows gaf mij inzicht in de systemische orde. Een systeem bezit orde wanneer: de onderdelen elkaar versterken; feedback werkt; informatie op de juiste plaats komt; processen elkaar ondersteunen. Hier is orde niet meer primair een vorm. Orde is een functionele samenhang. 

Ontologische orde
De vraag kwam bij mij op: “Waarom vertonen systemen überhaupt orde?” Waar komt die orde vandaan? Orde kreeg voor mij een diepere betekenis, omdat ik begreep dat orde een fundamentele eigenschap is van de werkelijkheid. De werkelijkheid is niet primair chaos, maar een werkelijkheid waarin relaties een eigen structuur bezitten. Bij orde gaat het om een structuur zoals wij die kunnen waarnemen in de werkelijkheid. 

Relationele orde
Nagy kwam om de hoek kijken. Zijn relationele ethiek (vierde dimensie) is ontologisch geladen en zo gefundeerd op zijn ontische (vijfde) dimensie. Nagy ziet de relationele ethiek als een universeel menselijk gegeven en als verankerd in de werkelijkheid. Menselijke relaties hebben een eigen orde die bij Nagy bestaat uit (o.a.): loyaliteit, wederkerigheid, betrouwbaarheid, rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid. Als die orde wordt geschonden ontstaat er relationele verstoring of destructief recht (onrecht). Orde is hier de rechtvaardige structuur van menselijke verbondenheid. Orde hoort bij de aard van het mens-zijn. 

Biomatrix/MAXI
Ik maakte kennis met een ‘ontologisch grondmodel’ (Biomatrix/MAXI) waarin orde gezien wordt als de levende samenhang waardoor een werkelijkheid zichzelf kan worden (en blijven). De relationele ethiek van Nagy kan gezien worden als een toepassing (op menselijke relaties) of uitwerking van dit ontologisch grondmodel. Biomatrix beschrijft hoe de werkelijkheid functioneert. Het contextuele gedachtegoed van Nagy beschrijft hoe deze orde zich uitdrukt in menselijke relaties. 

Ethische orde
Hier is orde niet hoe dingen zijn, maar hoe zij behoren te functioneren. Orde maakt onderscheid tussen wat klopt en wat niet klopt. Ik kende al de relationele ethiek van Nagy. Het gaat hier om een ethiek die niet bestaat als een verzameling opgelegde regels (of extern normenkader). Nee, ethiek is hier het (relationele) leven overeenkomstig de orde die al in de werkelijkheid aanwezig is. 

Spirituele orde
De vraag waar komt die orde vandaan? stop wat mij betreft niet bij de ontdekking dat er een ontologische orde is. Waar komt deze ontologische orde vandaan? Orde is geen menselijke uitvinding en niet alleen een natuurwet. Het is een gedragen werkelijkheid die bij God vandaan komt. Orde verwijst naar God. 

Samenvattend
In de aan het begin genoemde dialoog met de AI chatbot (die ‘gevuld’ was met het hiervoor genoemde ontologisch grondmodel) is het begrip orde zo samengevat: 

Orde is de fundamentele samenhang van de werkelijkheid waardoor delen in relatie tot elkaar een betekenisvol, zichzelf organiserend en doelgericht geheel vormen. In de levende natuur verschijnt zij als procesorde, in menselijke relaties als relationele orde, in de ethiek als rechtvaardige orde en – wanneer men de vraag naar haar uiteindelijke oorsprong stelt – als een door God gedragen of geschonken orde. 

Zo is het woord ‘orde’ voor mij een heel gelaagd en betekenisvol begrip geworden.